Orust - Bergluft-Kvarndalen

Plaats en de locatie van de accommodatie

Henån is een plaats in de Zweedse provincie Västra Götalands län en hoofdplaats van de gemeente Orust. De nederzetting is genoemd naar de gelijknamige rivier die hier stroomt. Het voorvoegsel hen betekent in het lokale dialect slijpsteen en verwijst naar de gesteente-ondergrond, die bijzonder geschikt is voor deze gereedschappen. Als handelscentrum is Henån vooral in de zomer belangrijk, wanneer de toeristenstromen op het eiland Orust toenemen. De plaats werd in 1420 voor het eerst in een schrift genoemd als naam van een boerderij. In het kielzog van handelszaken en herbergen, die zich in het midden van de 19e eeuw vestigden, groeide de plaats. Henån kreeg een permanente stoombootlijn en werd als eerste plaats op Orust tot badplaats verklaard. In de jaren 1960 kwam er een landweg naar de Tjörnbrug en deze gunstige omstandigheden hadden tot gevolg dat de nederzetting bij de oprichting van de gemeente Orust in 1971 tot hoofdplaats werd verklaard. Zo heeft men op Orust gebouwd
Hoe de bebouwing op Orust zich heeft ontwikkeld, kan men nalezen in de teksten over de boeren van de steentijd tot aan de ontwikkeling in de buitengebieden in de 19e eeuw. Maar hoe zagen de huizen er eigenlijk uit? Laten we een korte reis door de tijden maken en, voor zover mogelijk, de verschillende bouwmethoden bekijken. Het langhuis uit de Vikingtijd werd tijdens de vroege middeleeuwen vervangen door een getimmerde hofbebouwing met meerdere huizen. De "Ryggåsstuga" (rookstubehuis) werd in de 18e eeuw het gebruikelijke woonhuis. Bronnen wijzen erop dat men destijds begon de wanden te verhogen en plafonds aan te brengen. Op deze manier kreeg men extra dakruimte, die als opslagmogelijkheid of tijdens de zomer ook als slaapplaats diende. De leerling van Linné, Pehr Kalm, bezocht in het jaar 1742 een dergelijk huis op Otterön in de gemeente Kville: "De huizen zijn goed gebouwd, maar de boomstammen zijn van binnen niet bewerkt of vlak gehakt; alleen de schors werd verwijderd. Boven hun hutten hadden ze altijd een slaapruimte of een zolder, waar ze 's zomers sliepen, maar er was daarboven geen haard."
Rookkamerhuis van de Hageskärs-Kate bij Nötskär, afgebroken in 1914 Foto: Erik Asklands verzameling. De enige behandeling die de huizen misschien kregen, was een impregnering met haringtraan. Het kopshout moest bijzonder goed beschermd worden. De haard als licht- en warmtebron bleef het middelpunt van de woning. Kalm noteerde bij zijn bezoek aan Orust dat de haarden en schoorstenen uit veldstenen werden gebouwd, die met leem bestreken waren om scheurvorming te voorkomen. De ramen waren van hout en voorzien van smalle roeden. Glas was duur en niet iedereen had het benodigde geld ervoor. De daken waren bedekt met zeewier, turf of hout, of men gebruikte wat men op dat moment voorhanden had. Huizen met enkele breedte
"Enkelstuga" (enkel huis) wordt het type huis genoemd dat bestaat uit een "stuga" (kamer) met een kamer en een aanbouw aan de zijkant. De stuga diende als woonruimte, waar men sliep, maar ook het eten bereidde. Dit type huis bestond tot ver in de 19e eeuw. Plattegrond van een Enkelhuis
Een andere variant was dat de keuken vóór de woonkamer was geplaatst om de hinderlijke rook buiten te houden.
Aan het begin was de stuga van hout gebouwd.
De keuken had eenvoudige kenmerken; later werden echter ook de keukengedeelten van hout gebouwd.
Dit type huis met keuken en kamer of woonkamer was in de 19e eeuw wijdverbreid.
Aan de westkust noemt men het ook wel een enkelhuis, of huis met enkele breedte.
In hetzelfde tempo als zich in de loop van de 19e Toen in de loop van de eeuw de kwaliteit van de zaagbladen verbeterde, kwam het in Bohuslän in de mode om de woongebouwen met houten panelen te bekleden. Had men niet de financiële middelen voor alle vier de muren, dan nam men genoegen met de twee zijden die het meest aan wind en weer waren blootgesteld. De panelen waren aanvankelijk dekplanken zonder gezaagde randen. Deze ruwe planken, die men tegenwoordig bijna alleen nog bij eenvoudige schuurtjes ziet, moesten al snel plaatsmaken voor parallel gezaagde planken met geprofileerde deklatten. In de 19e eeuw werd het ook gebruikelijk om de huizen te schilderen. Aanvankelijk was rode verf wijdverbreid. De koninklijke regeringsambtenaar J. F. Hellberg geeft een algemene beschrijving van de bebouwing op Orust en Tjörn rond het jaar 1820: "Weinig plaatsen zijn zo goed gebouwd als deze. Gewoonlijk heeft elke boer een met dakpannen gedekt, met planken bekleed en geschilderd woonhuis, dat een kamer, een gastenvertrek en een keuken heeft, evenals een kamer op de zolder." De schuurgebouwen zijn, afhankelijk van de grootte van het erf, ook getimmerd en de meeste zijn met een pannendak bedekt. Ook de mensen op de Schären hebben getimmerde en met pannen gedekte hutten; aber hier offenbart sich die Armmut überall. „Inmiddels weten wij dat het niet overal zo ‘modern’ toeging. Bij de veldverdeling in Nedre Hoga in het jaar 1841 was slechts één van de in totaal negen woonhuizen geschilderd; geen enkele schuur was met pannen gedekt, alle hadden strodaken.
Tegen het einde van de 19e In de loop van de eeuw werden lichte lijnolieverven steeds gebruikelijker. Na de eeuwwisseling domineerden deze verven op de woongebouwen.
Van het enkelhuis naar het dubbelhuis
Men kan ervan uitgaan dat het in de enkelhuizen vaak erg krap was. Dit gold vooral voor de kuststreek, waar men niet zoveel voorraadschuren had als in de meer landelijke gebieden. Men begaf zich met allerlei aanbouwen, lessenaars- en zadeldaken, die meestal aan de lange zijden van de huizen werden aangebouwd. Schuurtjes ontstonden meestal door de verlenging van de dakgoot van het hoofdgebouw. Het kwam vaak voor dat het schuurtje over de hele achterzijde van het huis werd doorgetrokken en dat eronder nog twee ruimtes werden ingericht; een keuken en een rommelkamer. Later werd het schuurtje vervangen door een nieuw dak over het nu bredere huis. De zolderruimte werd daardoor groter en men kon extra zolderkamers inrichten. Het resultaat was een huis met dubbele breedte; genaamd: het "West-Zweedse dubbelhuis". Dit was aan de westkust wijdverbreid.
Plattegrond van een dubbelhuis Tegen het einde van de 19e eeuw waren de kamers even groot als de woonkamer en de keuken. Zo'n dubbelhuis had een bijna vierkante plattegrond met een keuken en drie ongeveer even grote kamers rond een centrale haard. Een dubbelhuis met een verhoogde knieschot kreeg een ruime zolderverdieping met meerdere kamers. De huizen hadden een zadeldak met een dakhelling van ruim 30°. De daken waren bedekt met enkelgolvende pannen. De dakoverstekken werden bekleed met kraalschroten (bijzondere sierlatten) en de windveren en topgevels werden versierd met geprofileerde sierlijsten en figuurzaagwerk.
De "enkelhuizen" werden nog tot ongeveer 1910 gebouwd. Op Orust was een bijzondere variant gebruikelijk. Naast de keuken was er een voorruimte met een zoldertrap met een kamer aan de ene kant of een voorraadkamer aan de andere kant. De bouwstijl van het late 19e en het vroege 20e eeuw wordt gekenmerkt door symmetrische gevels en het veelzijdige samenspel van verschillende panelen, houtsnijwerk en witte olieverf.
Zaalgebouwen en keten
Naast de „enkel- en dubbelhuizen" werd natuurlijk ook een groot deel andere huizen gebouwd. Deze vond men meestal op de percelen van de bovenste of onderste bevolking; gebouwen zijn daar een voorbeeld van. De plattegrond is in zes delen verdeeld en vindt zijn oorsprong in Frankrijk. In de 17e eeuw kwam dit huistype in Zweden op als woning voor officieren en priesters. In de tweede helft van de 19e eeuw werden dergelijke "zaalgebouwen" echter ook door grote boeren gebouwd. Zeszijdige plattegrond
Een ander uiterste zijn de stenen huisjes en de hutten, die tegenwoordig meestal in puin liggen en in de bossen en op afgelegen weiden overwoekerd zijn.
Hierin woonden keuterboeren, zonderlingen en andere bezitlozen.
Ze hadden soms plattegronden zoals bij de "eenvoudige huizen", maar bestonden ook vaak uit slechts één enkele ruimte.
Voorbeelden hiervan vinden we in Kultehamn en in het stenen huisje op Gullholmen
Foto: Hjalmar Pettersson, 1989.
Tot het einde van de 19e eeuw. In de eeuwen werden de meeste woongebouwen van hout gebouwd. Voor de bedrijfsgebouwen begon men pas in de 19e eeuw panelen op een eenvoudig regelwerk aan te brengen. Liggende balken werden door gezaagde planken vervangen; eerst horizontaal, later verticaal. Een goede plek om te bouwen
De huizen werden vroeger vaak aan de rand van akkers en weiden, naast bossen en rotsen gebouwd. De vruchtbare grond was veel te waardevol om te bebouwen. Bovendien wilde men bouwen op een min of meer droge en ontwaterde ondergrond. Men streefde ernaar de huizen aan de windbeschutte zijden van heuvels of aan de rand van een bos met zuidwestzon te bouwen. "Men zag verschillende boerderijen op Orust; met lieflijke woonplaatsen, mooie akkers en weiden, die door de omliggende rotsen en heuvels zijn omgeven, waardoor ze niet aan de strenge kou of de felle wind zijn blootgesteld en langer van de warme zonnestralen kunnen genieten." Linné tijdens zijn reis in Bohuslän, 1746
Economiegebouwen
De ordening van de economiegebouwen binnen de hofcomplexen was in sommige delen van het land aan strikte traditionele regels onderworpen. Tjörn en de zuidelijke delen van het binnenland hielden vast aan de Zuid-Zweedse traditie met hun omgebouwde binnenplaatsen, terwijl het midden en noorden van Bohuslän de zogenaamde vrije ordening van de gebouwen verkozen. Orust lijkt op de overgang van deze twee traditionele bouwstijlen te hebben gelegen. Seebuden en schuren
Ook de van de zee levende bevolking had behoefte aan bedrijfsgebouwen. De vissers hadden schuren nodig voor gereedschap en zeilen, en de eigenaren van de kustzeilers magazijnen voor hun waren en goederen. Rond 1880 begonnen de botenbouwers hun boten binnen te bouwen. Met het toenemende werk op zee namen tijdens de tweede helft van de 19e Ook de schuren en magazijnen aan de havens en stranden – zeebuden, die wij vandaag de dag nog als een typisch kenmerk en als vanzelfsprekendheid langs onze kusten waarnemen, zijn dus pas een relatief nieuw verschijnsel. Te oordelen naar oude kaarten waren er tot het midden van de 19e eeuw slechts enkele van deze gebouwen; daarnaast waren er ook in de vissersplaatsen schuurgebouwen. De meeste zijn inmiddels afgebroken, maar enkele worden vandaag de dag nog als houtopslag of magazijn gebruikt.